Η Θεωρία του Ολντουβάι

Τελικά, μόνο από περηφάνεια ή βαθιά άγνοια ή δειλία αρνούμαστε να δούμε στο παρόν τα χαρακτηριστικά των καιρών που έρχονται.
Marguerite Yourcenar, 1951

Ανατολικά της πεδιάδας του Σερενγκέτι στην Ανατολική Αφρική απλώνεται το Φαράγγι του Ολντουβάι. Έχει μήκος 48 χιλιόμετρα και από πολλούς ονομάζεται “το λίκνο της ανθρωπότητας”. Εδώ πριν από 2,5 εκατομμύρια χρόνια ξεκίνησε η αργή πορεία από τα ανθρωποειδή προς τον σημερινό άνθρωπο. Και όπως δείχνουν τα ευρήματα των παλαιοντολόγων, εδώ ξεκίνησαν και οι πρώτες κοινωνίες της Λίθινης Εποχής.

Το Φαράγγι του Ολντουβάι είναι και το θέμα, η αλληγορία, ο συμβολισμός της Θεωρίας του Ολντουβάι που υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος σύντομα θα επιστρέψει στον τρόπο ζωής της Λίθινης Εποχής. Παραδόξως, η ανατριχιαστική αυτή θεωρία δεν διατυπώνεται από κάποιον μανιακό προφήτη, αλλά από ένα ψύχραιμο τεχνοκράτη, τον καθηγητή μηχανικό δρ. Richard C. Duncan, ειδικό στα ενεργειακά δίκτυα. Και στα δύο παλιά ερωτήματα “από πού ερχόμαστε;” και “πού πάμε;” ο δρ. Duncan δίνει την ίδια απάντηση: Το φαράγγι του Ολντουβάι. Κατ’ αυτόν, ο σημερινός βιομηχανικός πολιτισμός είναι μια στιγμιαία αιχμή, ένα περαστικό κύμα που δεν μπορεί να επαναληφθεί. Ο ίδιος ο Duncan αφηγείται πώς άρχισε να τον απασχολεί η Θεωρία του Ολντουβάι: Συνέχεια

Κρίση και παγκοσμιοποίηση

Στην προηγούμενη ανάρτησή μας, «Ο καπιταλισμός αγγίζει το τέλος του»,  είδαμε τον καθηγητή Wallerstein να προβλέπει το τέλος του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού και την αντικατάστασή του από ένα άλλο, επίσης παγκοσμιοποιημένο, σύστημα με άγνωστη ακόμα μορφή. Η παγκοσμιοποίηση όμως προϋποθέτει ένα πλανητικό δίκτυο εμπορικών συναλλαγών και διακίνησης αγαθών, γεγονός που με τη σειρά του χρειάζεται τεράστια ποσά διαθέσιμης ενέργειας (πετρέλαιο, αέριο), άφθονες πρώτες ύλες (μέταλλα και άλλα ορυκτά, γεωργικά προϊόντα) κ.ά. Παρατηρούμε όμως τα τελευταία χρόνια μια καθήλωση, αν όχι ακόμα ελλείψεις, στη διαθεσιμότητα όλων αυτών των πόρων, πράγμα που έχει οδηγήσει σε συνεχή αύξηση των τιμών τους.

Μια διαφορετική ερμηνεία της καπιταλιστικής κρίσης δίνει το άρθρο που δημοσιεύουμε σήμερα. Απέναντι στις οικονομολογικές αφαιρέσεις του καθηγητή, αντιπαραθέτει τα φυσικά όρια πάνω στα οποία έχει σκοντάψει πλέον ο καπιταλισμός: Κορύφωση της άντλησης του πετρελαίου (peak oil), οξύτατες ελλείψεις σε κρίσιμες πρώτες ύλες, μια ολοένα και βαθύτερη περιβαλλοντική κρίση κ.ά. Όμως τα προβλήματα αυτά δεν απειλούν μόνο να καταστρέψουν το σύστημα παραγωγής και διανομής αγαθών, τρόπου ζωής και σκέψης, που ονομάζουμε καπιταλισμό, αλλά ακυρώνουν και κάθε δυνατότητα παγκοσμιοποίησης. Αντίθετα λοιπόν με την άγνωστης μορφής νέα παγκοσμιοποίηση του καλού καθηγητή, η σκέψη μας κατ’ ανάγκη οδηγείται σε ένα κόσμο που συνεχώς κατακερματίζεται, όπου την κυρίαρχη σήμερα θέση της έννοιας παγκοσμιοποίηση αρχίζει να καταλαμβάνει η τοπικότητα. Στο διεθνοπολιτικό επίπεδο βλέπουμε κάτι αντίστοιχο: Την ανάδυση της πολυπολικότητας.

~ Gregorius

Συνέχεια

“Ο καπιταλισμός αγγίζει το τέλος του”

Το κείμενο που ακολουθεί είναι μια συνέντευξη του Αμερικανού καθηγητή Immanuel Wallerstein στη γαλλική εφημερίδα Le Monde στις 12/10/2008, αμέσως δηλαδή μετά το ξέσπασμα της σημερινής οικονομικής κρίσης. Γνωστός για την οξύτατη κριτική του στον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό, ο διάσημος αυτός καθηγητής του Yale είναι ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς του κινήματος κατά της παγκοσμιοποίησης μαζί με τους Noam Chomsky και Pierre Bourdieu. Στο βασικό έργο του, Το Σύγχρονο Σύστημα-Κόσμος, ο Wallerstein υποστηρίζει πως η έννοια «Τρίτος Κόσμος» δεν έχει νόημα και πως, αντίθετα, υπάρχει ένα μόνο πολύπλοκο παγκόσμιο σύστημα οικονομικών σχέσεων – γεγονός που διαφοροποιεί τον σημερινό κόσμο από τις παλαιότερες αυτοκρατορίες. Η θεώρηση του Wallerstein είναι επηρεασμένη από τη μαρξιστική ανάλυση, τις θέσεις του Γάλλου ιστορικού Fernand Braudel, τη θεωρία των εξαρτήσεων και ιδιαίτερα τις έννοιές της «πυρήνας» και «περιφέρεια» και τη θεωρία των πολύπλοκων συστημάτων του νομπελίστα Ilya Prigogine. Το τακτικό διμηνιαίο δελτίο του με σχόλια για τις παγκόσμιες υποθέσεις αναδημοσιεύεται ευρύτατα.

Προβλέποντας το επερχόμενο τέλος του καπιταλισμού, ο Wallerstein οραματίζεται μια εναλλακτική παγκοσμιοποίηση, δηλαδή ένα νέο παγκοσμιοποιημένο σύστημα. Για το ίδιο ακριβώς ερώτημα, τι δηλαδή θα διαδεχτεί τον καταρρέοντα καπιταλισμό, υπάρχουν σήμερα ριζικά διαφορετικές προσεγγίσεις, που προβλέπουν αντίθετα την αποβιομηχάνιση, την αποανάπτυξη και την αποπαγκοσμιοποίηση του κόσμου. Το στοίχημα αν η ανθρωπότητα θα συνεχίσει τον δρόμο της παγκοσμιοποίησης ή αν θα κινηθεί προς ολοένα και πιο περιορισμένες σε έκταση πολιτικο-κοινωνικές συσπειρώσεις είναι καίριο, καθώς από την απάντηση εξαρτώνται τα μέτρα που οφείλουμε να λάβουμε για να περιοριστούν οι ζημιές από την πρωτοφανή κρίση του καιρού μας.

~ Gregorius

Συνέχεια

Γερμανία: Ολική επαναφορά

Αν δεν έχετε ανησυχήσει ακόμα για τα σχέδια και τις προθέσεις της Γερμανίας, καιρός να αρχίσετε να ανησυχείτε. Εκείνη η παλιά χαζοχαρούμενη αριστερή φενάκη περί “Ευρώπης των Λαών” έχει μετατραπεί πια στη βλοσυρή πραγματικότητα της “Ευρώπης των Γερμανών”. Σκαλίζοντας κανείς λιγάκι την επιφάνεια της τρέχουσας ευρωπαϊκής πολιτικής, ανακαλύπτει από κάτω τα μακριά πλοκάμια κρυφών ή και φανερών σχεδιασμών με στόχο την ολική επαναφορά της αυτοκρατορικής Γερμανίας. Γι’ αυτό θα ήταν αφελές να πιστέψουμε πως η πολιτική που ασκεί τα τελευταία χρόνια η Γερμανία με πρόφαση τη χρεωκοπία της Ελλάδας και την αντιμετώπιση της ευρωπαϊκής κρίσης χρέους είναι προϊόν των δυσάρεστων οικονομικών συγκυριών και στόχο έχει τη διάσωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ευρωζώνης. Αντίθετα, είναι φανερό πως αντιμετωπίζουμε μια συγκροτημένη πολιτική ισχύος που αποβλέπει στην επιβολή της γερμανικής ηγεμονίας πάνω σε ολόκληρη την Ευρώπη. Στη θέση μιας ευρωπαϊκής Γερμανίας βλέπουμε να αναδύεται για μια ακόμα φορά μια ηγεμονική δύναμη με παγκόσμιες φιλοδοξίες. Οι Βρυξέλλες μετακινούνται στο Βερολίνο. Η Γερμανία βρίσκει πάλι τον παλιό καλό της εαυτό και από ηττημένος ξαναγίνεται θύτης. Συνέχεια

H αποσύνθεση των σύγχρονων κοινωνιών

Από τον εθνοτισμό στον οικονομισμό. Αυτή είναι, κατά τον Αλαίν ντε Μπενουά, η μοιραία πορεία που διήνυσαν οι κοινωνίες για να καταλήξουν στη σημερινή γενικευμένη ανομία και παρακμή. Κι από εδώ πηγάζει η θεμελιώδης αντίθεση ανάμεσα στον εθνικισμό και τον φιλελευθερισμό (τόσο στη λιμπερταριανική όσο και στη σοσιαλιστική εκδοχή του). Τώρα που η βαθύτατη οικονομική, πολιτική και κοινωνική κρίση θέτει με οξύτητα το ζήτημα της επιβίωσης ατόμων και κοινωνιών, είμαστε υποχρεωμένοι να αποκαταστήσουμε τον εθνικισμό (την αντίληψη πατρίδας, έθνους, κοινότητας, κοινής κληρονομιάς και μοίρας, με μια λέξη την αίσθηση του “ανήκειν” σε μια υπερατομική βεβαιότητα) στις πραγματικές του διαστάσεις. Συνέχεια

Καταστροφή σε αργή κίνηση

Καπιταλισμός είναι η καταπληκτική πεποίθηση (παράκρουση ή ψεύδος – αποφασίστε εσείς) ότι οι πιο αχρείοι άνθρωποι θα κάνουν τις μεγαλύτερες κακοήθειες για το υπέρτατο καλό όλων. ~ sir John Maynard Keynes

Μια αδιαφιλονείκητη ιστορική αλήθεια: Κάθε πολιτισμός τελικά καταρρέει. Πού πήγαν οι Κινέζοι, οι Ινδοί, οι Ίνκας, οι αρχαίοι Έλληνες, οι Ρωμαίοι, οι Αιγύπτιοι – κι άλλοι πολλοί που το μόνο που άφησαν πίσω τους είναι ερείπια;

Την ξέρουμε καλά αυτή την πικρή αλήθεια εδώ στην Ελλάδα γιατί ζούμε ανάμεσα στα ερείπια ενός σπουδαίου πολιτισμού. Κι όμως, είναι αδύνατο να τη δεχτούμε όταν αφορά εμάς τους ίδιους. Η μεσότητα, το οικείο, οι διανοητικές μας ρουτίνες, η φυλακισμένη φαντασία μας, όλα επαναστατούν μπροστά σε μια τέτοια σκέψη. Πώς είναι δυνατόν να καταρρέει ο πιο κραταιός πολιτισμός που είδε ποτέ ο πλανήτης μας; Πώς μπορεί να παρακμάζει μια θηριώδης τεχνολογία και τεχνογνωσία που στέλνει ανθρώπους στο φεγγάρι, που υποτάσσει ποταμούς, βουνά και θάλασσες, που μπορεί να εξαφανίσει με τα όπλα ή τα λάθη της κάθε ζωή από το πρόσωπο του πλανήτη;

Και γιατί να συμβαίνει αυτό τώρα, στη δική μας ζωή, στη ζωή των παιδιών μας;

Όμως, ό,τι κι αν λέει ο πολύς Φράνσις Φουκογιάμα, το τέλος της Ιστορίας δεν έχει φτάσει – εκτός και αν εννοεί το τέλος της Ιστορίας του βιομηχανισμού/καπιταλισμού. Πάντα είμαστε και θα είμαστε θύματα και δράστες της Ιστορίας. Βρισκόμαστε πεταμένοι σε ιστορικές περιόδους που δεν διαλέξαμε ούτε ίσως θα θέλαμε ποτέ να γνωρίσουμε. Κι έλαχε στις δικές μας ημέρες να δούμε το πικρό τέλος ενός κραταιού κόσμου που επί πέντε αιώνες φιλοδόξησε να μεταποιήσει τη Γη σε εμπόρευμα και να αποθεώσει την εγγενή αρπακτικότητα του ανθρώπου κραδαίνοντας θριαμβευτικά το λάβαρο της “προόδου”. Συνέχεια