H αποσύνθεση των σύγχρονων κοινωνιών

Από τον εθνοτισμό στον οικονομισμό. Αυτή είναι, κατά τον Αλαίν ντε Μπενουά, η μοιραία πορεία που διήνυσαν οι κοινωνίες για να καταλήξουν στη σημερινή γενικευμένη ανομία και παρακμή. Κι από εδώ πηγάζει η θεμελιώδης αντίθεση ανάμεσα στον εθνικισμό και τον φιλελευθερισμό (τόσο στη λιμπερταριανική όσο και στη σοσιαλιστική εκδοχή του). Τώρα που η βαθύτατη οικονομική, πολιτική και κοινωνική κρίση θέτει με οξύτητα το ζήτημα της επιβίωσης ατόμων και κοινωνιών, είμαστε υποχρεωμένοι να αποκαταστήσουμε τον εθνικισμό (την αντίληψη πατρίδας, έθνους, κοινότητας, κοινής κληρονομιάς και μοίρας, με μια λέξη την αίσθηση του “ανήκειν” σε μια υπερατομική βεβαιότητα) στις πραγματικές του διαστάσεις.

Σφοδρός πολέμιος του φιλελευθερισμού, των αγορών και της παγκοσμιοποίησης, ο Γάλλος συγγραφέας, πολιτικός φιλόσοφος και θεωρητικός της γεωπολιτικής Alain de Benoist (http://en.wikipedia.org/wiki/Alain_de_Benoist) είναι ιδρυτής της “Nouvelle Droite” (Νέας Δεξιάς), μιας σχολής πολιτικής σκέψης στη Γαλλία, και επικεφαλής της δεξαμενής σκέψης GRECE (Ομάδα Έρευνας και Μελέτης του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού). Τα επιχειρήματα και οι θέσεις του de Benoist και της Νέας Δεξιάς δεν μπορούν εύκολα να τοποθετηθούν από εδώ ή από εκεί στην παραδοσιακή διχοτόμηση Δεξιάς-Αριστεράς και ορισμένοι παρατηρούν πως είναι ένα είδος ιδεολογικής σύνθεσης των ιδεών της Επαναστατικής Δεξιάς της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και της Νέας Αριστεράς. Μάλιστα, το περιοδικό Telos της Νέας Αριστεράς έγραφε το 1993: Αυτό που κάνει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα τη γαλλική Νέα Δεξιά είναι ότι δεν προτείνει κάποιο περίεργο αναποδογύρισμα θέσεων, αλλά το τέλος της αντίθεσης Δεξιάς και Αριστεράς με στόχο ένα νέο πολιτικό παράδειγμα. Για άλλους πάλι, ο de Benoist εκφράζει μια πρωτότυπη αναδιατύπωση του ναζισμού.

Μέσα στο ιδεολογικό και πολιτικό χάος που επικρατεί σήμερα στη χώρα μας, στην Ευρώπη και στον κόσμο και μπροστά στη φανερή κατάρρευση της ενοποιημένης μετα-ιδεολογίας της παγκοσμιοποίησης και του νεοφιλελευθερισμού, η αναζήτηση ερμηνειών για το τι συμβαίνει γύρω και μέσα μας γίνεται επιτακτική. Έκρινα, λοιπόν, πως η πολιτική τοποθέτηση ενός συγγραφέα δεν έχει σήμερα τόση σημασία όση το περιεχόμενο και η ποιότητα του λόγου και των αναλύσεών του. Στο κρίσιμο δίλημμαπαγκοσμιοποιημένη ή εθνική οικονομία και κοινωνία που με βιαιότητα τίθεται σήμερα μπροστά μας, η θέση και τα επιχειρήματα του de Benoist αξίζει να ληφθούν υπ’ όψη.

~ Gregorius

o o o

Gemeinschaft και Gesellschaft:
Μια κοινωνιολογική άποψη

του Alain de Benoist

Οι σύγχρονες ειρηνικές κοινωνίες που σέβονται το άτομο προήλθαν από πανάρχαιους οικογενειακούς δεσμούς. Η μετάβαση από τις απλές κοινωνικές ομάδες στα έθνη κράτη μέσω συγγενικών και φυλετικών οργανώσεων ήταν ειρηνική μόνο όταν ολοκληρωνόταν χωρίς διάσπαση των βασικών δεσμών που συνδέουν το άτομο με την ευρύτερη κοινωνία μέσω μιας αίσθησης κοινής ιστορίας, κουλτούρας και συγγένειας. Η αίσθηση του “ανήκειν” σε ένα έθνος δυνάμει τέτοιων κοινών δεσμών προωθεί τη συνεργασία, την αυταπάρνηση και τον σεβασμό των άλλων μελών.

Στους σύγχρονους καιρούς, οι παραδοσιακοί δεσμοί έχουν αποδυναμωθεί από την εμφάνιση της μαζικής κοινωνίας και της ταχύτατης παγκόσμιας επικοινωνίας, από παράγοντες δηλαδή που φέρνουν μαζί τους γρήγορες κοινωνικές αλλαγές και νέες φιλοσοφίες οι οποίες αρνούνται τη σημασία της αίσθησης εθνικότητας και υπογραμμίζουν τον ατομικισμό και τους ατομικιστικούς στόχους. Η συνοχή των κοινωνιών συνεπώς απειλείται και αντικαθίσταται από πολυπολιτισμικές και πολυεθνικές κοινωνίες και τη συντριπτική αίσθηση χαμένης ταυτότητας στη μαζική παγκόσμια κοινωνία στην οποία ο Δυτικός άνθρωπος, τουλάχιστον, έχει καταλήξει να θεωρεί πως ανήκει.

Κοινωνιολογικά, ο πρώτος θεωρητικός που παρατήρησε αυτή την αλλαγή ήταν ο Άραβας στοχαστής Ibn Khaldun (1332-1406), ο οποίος υπογράμμισε την τάση των μαζικών αστικών κοινωνιών να διαλύονται όταν εξαφανίζεται η κοινωνική αλληλεγγύη που χαρακτηρίζει τις φυλετικές και εθνικές κοινωνίες. Ο Ibn Khaldun είδε τη δραματική αντίθεση ανάμεσα στην ηθική των εθνικά και εθνοτικά ενοποιημένων Μπερμπέρων της Βόρειας Αφρικής και το ετερόκλητο συνονθύλευμα λαών που αυτοαποκαλούνταν Άραβες κάτω από αραβική ηγεσία, αλλά δεν διέθεταν την ενότητα και την αίσθηση ταυτότητας που είχε ο σχετικά μικρός πληθυσμός των πραγματικών Αράβων, οι οποίοι είχαν οικοδομήσει μια εκτεταμένη και αραβόφωνη αυτοκρατορία.

Αργότερα ο Ferdinand Tonnies (1855-1936) εισήγαγε αυτή τη σκέψη στη σύγχρονη κοινωνιολογία. Και το έκανε με τη θεωρία του περί gemeinschaft και gesellschaft (Gemeinschaft und Gesellschaft, 1887). Η θεωρία αυτή αποκάλυπτε πώς οι πρώτες φυλετικές ή εθνοτικές (gemeinschaft) κοινωνίες εξασφάλιζαν αρμονική συνεργασία και συνέργια χάρη στην κοινή κουλτούρα και την αίσθηση κοινής γενετικής και πολιτιστικής ταυτότητας με την οποία όλα τα μέλη τους ανατρέφονταν. Με τον τρόπο αυτό απέφευγαν σημαντικές συγκρούσεις σχετικά με τις βασικές αξίες εφόσον όλοι μοιράζονταν ένα κοινό σύνολο ηθών και μια κοινή αίσθηση πεπρωμένου.

Εντούτοις, καθώς η ιστορία προχωρούσε, μεγαλύτερες πολυεθνικές και πολυπολιτισμικές κοινωνίες άρχισαν να αναπτύσσονται, οι οποίες θεωρεί ο Tonnies πως ενώνονται με δεσμούς gesellschaft (οικονομιστικούς). Οι κοινωνίες αυτές δεν ενώνονται από κάποιο κοινό σύνολο αξιών ή ιστορικής ταυτότητας. Η συνεργασία τους εξασφαλίζεται μόνο από την ανάγκη για ανταλλαγή αγαθών και υπηρεσιών. Εν ολίγοις, η ύπαρξή τους εξαρτάται από οικονομικές σχέσεις. Αποτέλεσμα της ποικιλομορφίας πολιτιστικών αξιών, της απουσίας οιασδήποτε “οικογενειακής αίσθησης” και της έμφασης στην οικονομική συναλλαγή και τον οικονομικό πλούτο, η σύγκρουση για τον πλούτο και τις βασικές αξίες μπορεί να διαταράξει την αρμονία τέτοιων κοινωνιών οποιαδήποτε στιγμή. Με πολιτικούς όρους, ο φιλελευθερισμός αναπτύχθηκε για να διακηρύξει την ελευθερία των ατόμων από την απαίτηση για εθνική νομιμοφροσύνη και υποστήριξη ενός εθνικού πεπρωμένου, ενώ ο μαρξισμός γεννήθηκε από τη δυσαρέσκεια που ένιωθαν όσοι ήταν λιγότερο επιτυχείς στην εξασφάλιση πλούτου και δύναμης – πράγματα που έφτασαν πλέον να αντιπροσωπεύσουν τους πρωταρχικούς στόχους των ατόμων, τα οποία αφέθηκαν στο έλεος της σύγχρονης μαζικής κοινωνίας gesellschaft. Ο εθνικισμός και οποιαδήποτε αίσθηση νομιμοφροσύνης στο έθνος σαν ξεχωριστή εθνοτική μονάδα συγγένειας έφτασε να αναθεματίζεται και από τους φιλελευθέρους και από τους μαρξιστές.

“Ένα φάσμα στοιχειώνει την Ευρώπη – το φάσμα του κομμουνισμού”, έγραφε ο Marx στην εισαγωγή του Μανιφέστου του. Έναν αιώνα αργότερα αυτό το φάσμα έγινε απλά ένα φάντασμα, με τον φιλελευθερισμό κυρίαρχη δύναμη. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, ο φιλελευθερισμός χρησιμοποίησε τον κομμουνισμό ως σκιάχτρο για να νομιμοποιείται ο ίδιος. Σήμερα, όμως, με τη χρεωκοπία του κομμουνισμού, αυτός ο τρόπος “αρνητικής νομιμοποίησης” δεν είναι πλέον πειστικός. Ο φιλελευθερισμός, τελικά, με την έννοια της έμφασης στο άτομο πάνω από και ακόμη και ενάντια στο ίδιο το έθνος, θέτει πραγματικά σε κίνδυνο το άτομο υπονομεύοντας τη σταθερότητα της κοινωνίας που του δίνει ταυτότητα, αξίες, σκοπό και νόημα – τον κοινωνικό, πολιτιστικό και βιολογικό δηλαδή δεσμό στον οποίο οφείλει την ίδια του την ύπαρξη.

Ουσιαστικά, ο κλασικός φιλελευθερισμός ήταν ένα δόγμα που από κάποιο αφηρημένο άτομο δημιούργησε τον άξονα της επιβίωσής του. Στην ηπιότερη μορφή του υπογράμμιζε απλώς την ατομική ελευθερία δράσης και καταδίκαζε την υπερβολική γραφειοκρατική εμπλοκή των κυβερνήσεων. Αλλά όσο αξιέπαινη κι αν ήταν αυτή η υπεράσπιση της ατομικής ελευθερίας, η αξίωσή του ότι το ιδανικό σύστημα είναι αυτό στο όποιο υπάρχει η ελάχιστη δυνατή έμφαση στην έννοια του έθνους οδηγεί σε καταστάσεις που στην πραγματικότητα θέτουν σε κίνδυνο την ελευθερία του ατόμου. Στην ακραία μορφή του, ο κλασικός φιλελευθερισμός εξελίχθηκε στον γενικό λιμπερταριανισμό και σ’ αυτό το σημείο φτάνει σχεδόν να υποστηρίζει την αναρχία.

Από κοινωνιολογική σκοπιά, με την ακραία μορφή του, ο σύγχρονος διεθνιστικός φιλελευθερισμός αυτοκαθορίζεται συνολικά με τους όρους της κοινωνίας gesellschaft (οικονομισμός) του Tonnies. Αρνείται την ιστορική έννοια του εθνικού κράτους απορρίπτοντας την ιδέα οποιουδήποτε κοινού συμφέροντος μεταξύ των ατόμων που μοιράζονταν παραδοσιακά μια κοινή κληρονομιά. Στη θέση της εθνικότητας φιλοδοξεί να δημιουργήσει ένα νέο διεθνές κοινωνικό πρότυπο που εστιάζεται στην ατομική αναζήτηση για βέλτιστο προσωπικό και οικονομικό συμφέρον. Στο πλαίσιο του ακραίου φιλελευθερισμού, μόνο η αλληλεπίδραση ατομικών συμφερόντων δημιουργεί μια λειτουργική κοινωνία – μια κοινωνία στην οποία το σύνολο αντιμετωπίζεται μόνο σαν τυχαίο συνονθύλευμα ανώνυμων σωματιδίων. Η ουσία της σύγχρονης φιλελεύθερης σκέψης είναι πως θεωρεί ότι η τάξη μπορεί να αυτοπαγιώνεται μέσα από τον γενικευμένο οικονομικό ανταγωνισμό, δηλαδή μέσα από τη μάχη όλων ενάντια σε όλους. Γι’ αυτό απαιτεί από τις κυβερνήσεις να μην κάνουν τίποτα άλλο από το να θέτουν ορισμένους βασικούς κανόνες και να παρέχουν ορισμένες υπηρεσίες που το άτομο δεν μπορεί μόνο του να εξασφαλίζει με επάρκεια. Πράγματι, ο σύγχρονος φιλελευθερισμός έχει προχωρήσει τόσο πολύ σ’ αυτή την κατεύθυνση που σήμερα φτάνει να αντιτάσσεται άμεσα στους στόχους του κλασικού φιλελευθερισμού και του λιμπερταριανισμού και να αρνείται στο άτομο οποιοδήποτε αναφαίρετο δικαίωμα στην ιδιοκτησία, αλλά μοιράζεται ακόμα μαζί τους την αντιπάθεια προς την ιδέα της εθνικότητας. Απογυμνωμένο από την προστασία μιας κοινωνίας που ταυτιζόταν με τα μέλη της μέσω μιας κοινής εθνικής ιστορίας και μοίρας, το άτομο έχει εγκαταλειφθεί στον αγώνα για την επιβίωσή του, χωρίς την προστατευτική αίσθηση κοινότητας που οι πρόγονοί του απολάμβαναν από την αυγή της ανθρώπινης ιστορίας.

Η παρακμή στις σύγχρονες μαζικές πολυπολιτισμικές κοινωνίες αρχίζει σε μια στιγμή που δεν υπάρχει πλέον οποιοδήποτε διακριτό νόημα μέσα στην κοινωνία. Το νόημα καταστρέφεται με την αναβίβαση του ατομικισμού πάνω απ’ όλες της άλλες αξίες επειδή ο αχαλίνωτος ατομικισμός ενθαρρύνει τον αναρχικό πολλαπλασιασμό των εγωισμών σε βάρος των αξιών που κάποτε ήταν τμήμα της εθνικής κληρονομιάς, αξιών που δίνουν μορφή στην έννοια της εθνικότητας και του εθνικού κράτους, σε ένα κράτος που είναι κάτι περισσότερο από απλώς μια πολιτική οντότητα, και που αντιστοιχούν σε έναν ιδιαίτερο λαό, ο οποίος έχει συνείδηση της συμμετοχής του σε μια κοινή κληρονομιά για την επιβίωση της οποίας είναι έτοιμος να υποστεί προσωπικές θυσίες.

Ο άνθρωπος εξελίχθηκε μέσα σε συνεργαζόμενες ομάδες που ενώνονταν με κοινούς πολιτιστικούς και γενετικούς δεσμούς και μόνο μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο το άτομο μπορεί να αισθάνεται αληθινά ελεύθερο και αληθινά προστατευμένο. Οι άνθρωποι δεν μπορούν να ζουν ευτυχείς μόνοι τους και χωρίς αξίες ή χωρίς οποιαδήποτε αίσθηση ταυτότητας. Μια τέτοια κατάσταση οδηγεί στον νιχιλισμό, τα ναρκωτικά, την εγκληματικότητα και άλλα χειρότερα. Με τη διάδοση καθαρά εγωτιστικών στόχων σε βάρος του αλτρουιστικού σεβασμού για την οικογένεια και το έθνος, το άτομο αρχίζει να μιλά για τα δικαιώματά του μάλλον παρά για τα καθήκοντά του, γιατί δεν αισθάνεται πλέον οποιαδήποτε αίσθηση πεπρωμένου, δεν αισθάνεται να ανήκει και να είναι μέρος μιας μεγαλύτερης και διαρκέστερης οντότητας. Δεν απολαμβάνει πλέον την ασφαλή πεποίθηση ότι συμμετέχει σε μια κληρονομιά που είναι μέρος του κοινού καθήκοντός του να προστατεύσει – δεν θεωρεί πλέον ότι έχει τίποτα κοινό με όλους γύρω του. Εν ολίγοις, ο άνθρωπος αισθάνεται μόνος και καταπιεσμένος. Εφόσον όλες οι αξίες έχουν γίνει αυστηρά προσωπικές, όλα είναι τώρα ίσα με όλα – δηλαδή το τίποτα είναι ίσο με το τίποτα.

“Μια κοινωνία χωρίς ισχυρές πεποιθήσεις,” διακήρυσσε ο  Regis Debray στη συνέντευξή του με τον J. P. Enthoven στο Nouvel Observateur, (10 Οκτωβρίου 1981), “είναι μια κοινωνία που πεθαίνει”. Ο σύγχρονος φιλελευθερισμός είναι ιδιαίτερα επικριτικός για τον εθνικισμό. Έτσι πρέπει να τεθεί η ερώτηση: Μπορεί η σύγχρονη φιλελεύθερη κοινωνία να προσφέρει ισχυρές ενοποιητικές κοινωνικές πεποιθήσεις λαμβάνοντας υπόψη ότι από τη μια πλευρά βλέπει την κοινωνική ζωή σαν κάτι δευτερεύον, ενώ από την άλλη, παραμένει ανίκανη να οραματιστεί οποιαδήποτε πεποίθηση – εκτός αν αυτή η πεποίθηση μπορεί να αναχθεί σε οικονομική συμπεριφορά;

Επιπλέον φαίνεται πως υπάρχει μια προφανής σχέση ανάμεσα αφενός στην άρνηση του νοήματος και την έκλειψή του αφετέρου στην καταστροφή της ιστορικής διάστασης του κοινωνικού σώματος. Οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι ενθαρρύνουν το “ναρκισσισμό”, ζουν στο διαρκές τώρα. Στη φιλελεύθερη κοινωνία, το άτομο είναι ανίκανο να θέσει τον εαυτό του σε μια προοπτική, επειδή κάτι τέτοιο απαιτεί σαφή και συλλογικά αντιληπτή συνείδηση μιας κοινής κληρονομιάς και μιας κοινής πίστης. Όπως παρατηρεί ο Regis Debray, “Με την ιδιότητα των μεμονωμένων υποκειμένων, οι άνθρωποι δεν μπορούν ποτέ να γίνουν υποκείμενα δράσης και να αποκτήσουν την ικανότητα παραγωγής ιστορίας”. (Critique de la raison politique, σελ. 207). Στις φιλελεύθερες κοινωνίες, η καταστολή της αίσθησης του νοήματος και της ταυτότητας που είναι ενσωματωμένη στις εθνικές αξίες οδηγεί στη διάλυση της κοινωνικής συνοχής καθώς επίσης και στη διάλυση της ομαδικής συνείδησης. Αυτή η διάλυση, με τη σειρά της, καταλήγει στο τέλος της ιστορίας.

Όντας ο πιο χαρακτηριστικός εκπρόσωπος της ιδεολογίας του εξισωτισμού, ο σύγχρονος φιλελευθερισμός, και στη λιμπερταριανική και στη σοσιαλιστική παραλλαγή του, φαίνεται να είναι ο κύριος παράγων αυτής της διάλυσης του ιδεώδους της εθνικότητας. Όταν η κοινωνία, από κοινωνιολογική σκοπιά, προτείνει ένα σύστημα απλών “οριζόντιων αλληλεπιδράσεων”, τότε αυτή η ιδέα αναπόφευκτα αποκλείει το κοινωνικό σχήμα. Σαν εκδήλωση αλληλεγγύης, η κοινωνία μπορεί να γίνει αντιληπτή μόνο σαν κοινή ταυτότητα – δηλαδή σαν ιστορικές αξίες και πολιτιστικές παραδόσεις (βλ. Edgar Morin: “Ο κοινοτικός μύθος δίνει στην κοινωνία την εθνική συνοχή της”.) Σε αντίθεση, ο φιλελευθερισμός διαλύει τα έθνη και καταστρέφει συστηματικά την αίσθηση ιστορίας, παράδοσης, πίστης και αξιών. Αντί να βοηθάει τον άνθρωπο να ανυψωθεί στη σφαίρα του υπερανθρώπινου, τον αποκλείει απ’ όλα τα “μεγάλα προγράμματα” διακηρύσσοντας ότι αυτά τα προγράμματα είναι “επικίνδυνα” από την άποψη της ισότητας. Καμιά απορία, λοιπόν, γιατί η διαχείριση της ατομικής ευημερίας γίνεται η μόνη ενασχόληση του ανθρώπου. Στην προσπάθεια να απελευθερώσει τον άνθρωπο απ’ όλους τους περιορισμούς, ο φιλελευθερισμός τον υποτάσσει στον ζυγό άλλων περιορισμών που τον υποβιβάζουν τώρα στο χαμηλότερο επίπεδο. Ο φιλελευθερισμός δεν υπερασπίζεται την ελευθερία αλλά καταστρέφει την ανεξαρτησία του ατόμου. Με τη διάβρωση της ιστορικής μνήμης, ο φιλελευθερισμός βγάζει τον άνθρωπο από την ιστορία. Διατείνεται ότι του εξασφαλίζει τα μέσα ύπαρξης, αλλά του αφαιρεί τον λόγο ύπαρξης και του στερεί τη δυνατότητα να έχει πεπρωμένο.

Υπάρχουν δύο τρόποι να δούμε το άτομο και την κοινωνία. Η θεμελιώδης αξία μπορεί να τοποθετηθεί στο άτομο και, όταν αυτό συμβεί, ολόκληρη η ανθρωπότητα γίνεται αντιληπτή σαν το άθροισμα όλων των ατόμων – ένα απέραντο απρόσωπο προλεταριάτο – αντί σαν μια πλούσια δομή διαφορετικών εθνών, πολιτισμών και φυλών. Η σύλληψη αυτή είναι εγγενής στη φιλελεύθερη και τη σοσιαλιστική σκέψη. Η άλλη άποψη, που φαίνεται να είναι συμβατότερη με τον ανθρώπινο εξελικτικό και κοινωνικο-βιολογικό χαρακτήρα, είναι όταν το άτομο θεωρείται πως απολαμβάνει μια συγκεκριμένη βιολογική και πολιτιστική κληρονομιά – μια έννοια που αναγνωρίζει τη σημασία της συγγένειας και της εθνικότητας. Στην πρώτη περίπτωση, η ανθρωπότητα, ως άθροισμα ατόμων, φαίνεται σα να “περιέχεται” σε κάθε μεμονωμένο ανθρώπινο ον, δηλαδή πρώτα κανείς γίνεται “ανθρώπινο ον” και μόνο τότε, σαν από ατύχημα, μέλος μιας συγκεκριμένης κουλτούρας ή λαού. Στη δεύτερη περίπτωση, η ανθρωπότητα αποτελεί ένα σύνθετο φυλογενετικό και ιστορικό δίκτυο, με το οποίο η ελευθερία του ατόμου είναι εγγυημένη μέσω της προστασίας της οικογένειας από το έθνος, το οποίο παρέχει στον άνθρωπο μια αίσθηση ταυτότητας και μια στάση γεμάτη νόημα απέναντι σε ολόκληρο τον παγκόσμιο πληθυσμό. Μέσω της οργανικής τους ένταξης στην κοινωνία της οποίας αποτελούν τμήμα οι άνθρωποι οικοδομούν την ανθρωπιά τους.

Εκφραστές της πρώτης έννοιας ήταν ο Καρτέσιος, οι Εγκυκλοπαιδιστές και η έμφαση στα “δικαιώματα”. Κατ’ αυτούς, η εθνικότητα και η κοινωνία πηγάζουν από το άτομο, από μια προαιρετική επιλογή, και είναι ανακλητές οποιαδήποτε στιγμή. Υπερασπιστές της δεύτερης έννοιας είναι οι J. G. Herder και G. W. Leibniz, οι οποίοι τονίζουν την πραγματικότητα της κουλτούρας και του έθνους. Κατ’ αυτούς, το έθνος και η κοινωνία είναι ριζωμένα στη βιολογική, πολιτιστική και ιστορική κληρονομιά. Η διαφορά ανάμεσα στις δύο αυτές έννοιες γίνεται ιδιαίτερα εμφανής όταν συγκρίνουμε το πώς εικονογραφούν την ιστορία και τη δομή του πραγματικού. Οι εθνικιστές είναι υποστηρικτές του ολισμού. Βλέπουν το άτομο σαν συγγενή, ο οποίος στηρίζεται από τους ανθρώπους και την κοινότητα, που τον ανατρέφουν και τον προστατεύουν και με τον οποίο είναι υπερήφανοι να ταυτίζονται. Οι ενέργειες του ατόμου αντιπροσωπεύουν πράξεις συμμετοχής στη ζωή του λαού του και η ελευθερία δράσης είναι πολύ πραγματική επειδή, συμμετέχοντας στις αξίες των γύρω του, το άτομο σπάνια θα προσπαθήσει να απειλήσει τις βασικές αξίες της κοινωνίας με την οποία ταυτίζεται. Οι κοινωνίες που στερούνται αυτή τη βασική αίσθηση εθνικής ενότητας είναι εγγενώς επιρρεπείς να υποφέρουν από επαναλαμβανόμενες καταστάσεις όπου οι αντιτιθέμενες αξίες των εγωιστικών μελών τους συγκρούονται η μια με την άλλη.

Επιπλέον, οι υπερασπιστές της εθνικότητας υποστηρίζουν ότι μια κοινωνία ή ένας λαός μπορεί να επιζήσει μόνο όταν: α) έχει συνεχώς επίγνωση της πολιτιστικής και ιστορικής του καταγωγής, β) όταν μπορεί να συνασπιστεί γύρω από ένα μεσολαβητή, είτε πρόκειται για άτομο είτε είναι συμβολικός, ο οποίος είναι σε θέση να ανασυγκροτήσει τις ενέργειές του και τη θέλησή του να έχουν ένα πεπρωμένο και γ) όταν μπορεί να έχει το θάρρος να κατονομάζει τον εχθρό του. Κανένας από αυτούς τους όρους δεν μπορεί να πραγματωθεί σε κοινωνίες που βάζουν το οικονομικό κέρδος πάνω απ’ όλες τις άλλες αξίες, και που συνεπώς: α) διαλύουν τις ιστορικές μνήμες, β) εξαφανίζουν το θαυμαστό και εξαλείφουν τα ανώτερα ιδανικά και γ) υποθέτουν πως είναι δυνατό να μην έχουν εχθρούς.

Τα αποτελέσματα της γρήγορης αλλαγής από τις εθνικές ή φυλετικώς προσανατολισμένες κοινωνίες στον σημερινό, αντι-εθνικιστικό ατομικισμό που επικρατεί στις σύγχρονες “προηγμένες” κοινωνίες έχουν περιγραφεί πολύ ωραία από τον Κορνήλιο Καστοριάδη:

Οι δυτικές κοινωνίες είναι σε απόλυτη αποσύνθεση. Δεν υπάρχει πλέον ένα όραμα του συνόλου που θα μπορούσε να τους επιτρέψει να καθορίσουν και να εφαρμόσουν κάποια πολιτική δράση… Οι δυτικές κοινωνίες έχουν ουσιαστικά πάψει να είναι [εθνικά] κράτη… Με απλά λόγια, έχουν γίνει συνάξεις διαφόρων λόμπυ που με μυωπικό τρόπο ξεσκίζουν την κοινωνία – όπου κανένας δεν μπορεί να προτείνει μια συνεπή πολιτική, και όπου καθένας είναι σε θέση να μπλοκάρει όποια δράση θεωρεί εχθρική για τα συμφέροντά του. (Liberation, 16 και 21 Δεκεμβρίου 1981).

Ο σύγχρονος φιλελευθερισμός έχει εκμηδενίσει τον πατριωτικό εθνικισμό σε μια κατάσταση όπου η πολιτική έχει υποβαθμιστεί σε “υπηρεσία delivery”, η διαδικασία λήψης αποφάσεων μοιάζει με οικονομικό “διοικητήριο”, οι πολιτικοί έχει υποβαθμιστεί σε εργαλεία των ομάδων ειδικών συμφερόντων και τα έθνη έχουν γίνει κάτι λίγο παραπάνω από αγορές. Οι επικεφαλής των σύγχρονων φιλελεύθερων κρατών δεν έχουν καμία επιλογή από το να παρακολουθούν τους πολίτες τους να σωματοποιούν το αδιέξοδο με τις αρρώστιες του πολιτισμού – τη βία, την εγκληματικότητα και τα ναρκωτικά.

Ο Ernst Junger παρατήρησε κάποτε ότι η πράξη της συγκαλυμμένης βίας είναι πιο φοβερή από την ανοικτή βία. (Journal IV, 6 Σεπτεμβρίου 1945). Και σημείωνε ακόμα: “Η σκλαβιά μπορεί να επιδεινωθεί ουσιαστικά όταν υποθέτει την εμφάνιση της ελευθερίας”. Η τυραννία του σύγχρονου φιλελευθερισμού προκαλεί μια ψευδαίσθηση που είναι εγγενής στις ίδιες του τις αρχές. Ταυτίζεται με την ελευθερία και κραυγάζει για την υπεράσπιση των “ανθρώπινων δικαιωμάτων” τη στιγμή που καταπιέζει περισσότερο. Η δικτατορία των μέσων επικοινωνίας και ο “κύκλος της σιωπής” φαίνεται πως είναι σχεδόν το ίδιο αποτελεσματικά με τη φυλάκιση για να αφαιρείται από τους πολίτες η ελευθερία τους. Στη Δύση, δεν υπάρχει καμία ανάγκη να σκοτώσεις – αρκεί να κόψεις το μικρόφωνο κάποιου. Το να σκοτώνεις κάποιον με τη σιωπή είναι ένα πολύ κομψό είδος δολοφονίας, που στην πράξη παράγει τα ίδια οφέλη με μια πραγματική δολοφονία – μια δολοφονία που, επιπλέον, αφήνει τον δολοφόνο με καθαρή συνείδηση. Και κανείς δεν πρέπει να ξεχνά τη σημασία μιας τέτοιου τύπου δολοφονίας. Σπάνιοι είναι εκείνοι που κατασιγάζουν τους αντιπάλους τους για διασκέδαση.

Ο πατριωτικός εθνικισμός δεν κάνει στόχο του την έννοια των “τυπικών ελευθεριών”, όπως μερικοί αυστηροί μαρξιστές. Σκοπός του είναι μάλλον να καταδείξει πως η “συλλογική ελευθερία”, δηλαδή η ελευθερία των λαών να είναι ο εαυτός τους και να συνεχίζουν να απολαμβάνουν το προνόμιο να έχουν ένα πεπρωμένο, δεν προκύπτει από την απλή προσθήκη προσωπικών ελευθεριών. Οι υπερασπιστές της εθνικότητας αντ’ αυτού υποστηρίζουν ότι οι “ελευθερίες” που παραχωρούνται στα άτομα από τις φιλελεύθερες κοινωνίες είναι συχνά ανύπαρκτες και αντιπροσωπεύουν ομοιώματα του πώς θα έπρεπε να είναι οι πραγματικές ελευθερίες. Δεν φτάνει να είσαι ελεύθερος να κάνεις κάτι. Εκείνο που μάλλον απαιτείται είναι η δυνατότητά του καθενός να συμμετέχει στον καθορισμό της πορείας των ιστορικών γεγονότων. Οι κοινωνίες που εξουσιάζονται από τις σύγχρονες φιλελεύθερες παραδόσεις είναι “επιτρεπτικές” μόνο εφ’ όσον η γενική μακροσταθερότητά τους αποκλείει τον πληθυσμό από οποιασδήποτε ουσιαστική συμμετοχή στην πραγματική διαδικασία λήψης αποφάσεων. Όσο μεγαλώνει η σφαίρα στην οποία οι πολίτες επιτρέπεται “να κάνουν τα πάντα”, τόσο παραλύει η αίσθηση της εθνικότητας και χάνει τον προσανατολισμό της.

Η ελευθερία δεν μπορεί να συρρικνώνεται στο συναίσθημα που έχει κάποιος γι’ αυτή. Απ’ αυτή την πλευρά, τόσο ο σκλάβος όσο και το ρομπότ θα μπορούσαν εξίσου καλά να θεωρούν τον εαυτό τους ελεύθερο. Η έννοια της ελευθερίας είναι αξεχώριστη από την ιδρυτική ανθρωπολογία του ανθρώπου – ένα άτομο που μοιράζεται μια κοινή ιστορία και ένα κοινό πολιτισμό σε μια κοινή κοινωνία. Η παρακμή σκορπίζει τους λαούς, συχνά με τον απαλότερο τρόπο. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα άτομα που ενεργούν ως άτομα μπορούν μόνο να ελπίζουν να ξεφύγουν από την τυραννία, αλλά όταν συνεργάζονται ενεργά ως έθνος μπορούν συχνά να νικούν την τυραννία.

Μετάφραση Σ.Μ.

Advertisements

Θέλετε να σχολιάσετε;

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s