Η Θεωρία του Ολντουβάι

Τελικά, μόνο από περηφάνεια ή βαθιά άγνοια ή δειλία αρνούμαστε να δούμε στο παρόν τα χαρακτηριστικά των καιρών που έρχονται.
Marguerite Yourcenar, 1951

Ανατολικά της πεδιάδας του Σερενγκέτι στην Ανατολική Αφρική απλώνεται το Φαράγγι του Ολντουβάι. Έχει μήκος 48 χιλιόμετρα και από πολλούς ονομάζεται “το λίκνο της ανθρωπότητας”. Εδώ πριν από 2,5 εκατομμύρια χρόνια ξεκίνησε η αργή πορεία από τα ανθρωποειδή προς τον σημερινό άνθρωπο. Και όπως δείχνουν τα ευρήματα των παλαιοντολόγων, εδώ ξεκίνησαν και οι πρώτες κοινωνίες της Λίθινης Εποχής.

Το Φαράγγι του Ολντουβάι είναι και το θέμα, η αλληγορία, ο συμβολισμός της Θεωρίας του Ολντουβάι που υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος σύντομα θα επιστρέψει στον τρόπο ζωής της Λίθινης Εποχής. Παραδόξως, η ανατριχιαστική αυτή θεωρία δεν διατυπώνεται από κάποιον μανιακό προφήτη, αλλά από ένα ψύχραιμο τεχνοκράτη, τον καθηγητή μηχανικό δρ. Richard C. Duncan, ειδικό στα ενεργειακά δίκτυα. Και στα δύο παλιά ερωτήματα “από πού ερχόμαστε;” και “πού πάμε;” ο δρ. Duncan δίνει την ίδια απάντηση: Το φαράγγι του Ολντουβάι. Κατ’ αυτόν, ο σημερινός βιομηχανικός πολιτισμός είναι μια στιγμιαία αιχμή, ένα περαστικό κύμα που δεν μπορεί να επαναληφθεί. Ο ίδιος ο Duncan αφηγείται πώς άρχισε να τον απασχολεί η Θεωρία του Ολντουβάι:

Η Οδύσσειά μου με τη Θεωρία του Ολντουβάι ξεκίνησε πριν τριανταδύο χρόνια όταν παρακολούθησα μια σειρά διαλέξεων με τίτλο “Περί ανθρώπων και γαλαξιών” που έκανε στο Πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον ο κοσμολόγος sir Fred Hoyle. Σε μια απ’ αυτές είπε ο Hoyle:

“Πολλοί λένε πως αν το ανθρώπινο είδος δεν τα καταφέρει εδώ στη Γη, κάποιο άλλο είδος θα πιάσει τη σκυτάλη. Με την έννοια της ανάπτυξης υψηλής νοημοσύνης αυτό δεν είναι σωστό. Έχουμε ή σύντομα θα έχουμε εξαντλήσει τις αναγκαίες φυσικές προϋποθέσεις σε σχέση με αυτόν εδώ τον πλανήτη. Με εξαντλημένο τον άνθρακα, το πετρέλαιο και τα υψηλής περιεκτικότητας μεταλλικά ορυκτά, κανένα είδος όσο ικανό κι αν είναι δεν μπορεί να σκαρφαλώσει από τις πρωτόγονες συνθήκες στην υψηλού επιπέδου τεχνολογία. Είναι μια προσπάθεια μια κι έξω. Αν αποτύχουμε, τότε και το παρόν πλανητικό σύστημα θα έχει αποτύχει ως προς τη νοημοσύνη. Το ίδιο πρέπει να ισχύει και για άλλα πλανητικά συστήματα. Σε καθένα απ’ αυτά θα υπάρξει μια μόνο ευκαιρία και μια ευκαιρία μόνο”.

Ήμουν γοητευμένος — και κατάπληκτος. Η χαμηλόφωνη πρότασή του μου φαινόταν απίστευτη, παράδοξη, παράλογη — και πιθανότατα αναπόφευκτη. Επιστροφή στη Λίθινη Εποχή; Μια μεγάλη πολιτιστική και υλική φτώχεια;

Κριτήριο η κατά κεφαλή χρήση ενέργειας

Ο Duncan δεν μιλά για επαναλαμβανόμενους κύκλους ανόδου και πτώσης των πολιτισμών, όπως ο Spengler ή ο Toynbee. Αυτό που περιγράφει είναι κάτι πολύ πιο βαθύ και οριστικό. Ο βιομηχανικός πολιτισμός έχει συναντήσει ένα αξεπέραστο όριο: Τις αναγκαίες φυσικές προϋποθέσεις για την ίδια του την ύπαρξη. Και οι αναγκαίες φυσικές προϋποθέσεις του βιομηχανικού πολιτισμού είναι βεβαίως τα ορυκτά καύσιμα (άνθρακας, πετρέλαιο, φυσικό αέριο) – δηλαδή μη-ανανεώσιμοι φυσικοί πόροι.

Το μέτρο και το κριτήριο που χρησιμοποιεί ο Duncan για να αξιολογήσει τη βιωσιμότητα του βιομηχανικού πολιτισμού είναι η κατά κεφαλή χρήση ηλεκτρικής ενέργειας, μια ποσότητα που τα τελευταία χρόνια έχει μετρηθεί από πολλούς ερευνητές και σε μεγάλο βαθμό αντιστοιχεί με το κατά κεφαλήν εισόδημα και το επίπεδο ζωής. Και διαπιστώνει ότι η κατά κεφαλή χρήση μη ανανεώσιμης ενέργειας έφτασε στο αποκορύφωμά της (peak) το 1977. Από το 1977 έως το 1995 (τη χρονιά που δημοσίευσε τη θεωρία του) η κατά κεφαλή χρήση ενέργειας μειωνόταν κατά μέσο όρο 0,90% το χρόνο. Έτσι οι θέσεις του είναι σαφείς και επιγραμματικές:

  • Η κατά κεφαλή χρήση ηλεκτρικής ενέργειας θα συνεχίσει να μειώνεται όσο η αύξηση του παγκόσμιου πληθυμού θα υπερβαίνει το ρυθμό αύξησης της ενέργειας. Εάν η κάθοδος συνεχιστεί (και αν αποφύγουμε την εξαφάνιση), οι ανθρώπινες κοινωνίες θα ισορροπήσουν στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο χρήσης ενέργειας.
  • Ο βιομηχανικός πολιτισμός δεν εξελίσσεται, αλλά καταναλώνει και εξαφανίζει τις αναγκαίες φυσικές προϋποθέσεις της ύπαρξής του. Είναι βραχυπρόθεσμος, μη βιώσιμος, μια προσπάθεια μια κι έξω. Το προσδόκιμο ζωής του είναι λιγότερο από 100 χρόνια (αρχίζοντας από το 1930).

Από τα σπήλαια στο φεγγάρι και πάλι στα σπήλαια

Η Θεωρία του Ολντουβάι μπορεί να εικονογραφηθεί παραστατικά με το παρακάτω γράφημα:

Το γράφημα δεν είναι ποσοτικό. Απεικονίζει απλώς τις διάφορες ιστορικές φάσεις σε σύγκριση με τη βιομηχανική περίοδο και υπογραμίζει το ρόλο της χρήσης ενέργειας στη σύντομη ζωή του βιομηχανικού πολιτισμού.

1. Προ-βιομηχανική περίοδος (γύρω στο 3.000.000 π.Χ.)
Α – Κατασκευή εργαλείων (γύρω στο 3.000.000 π.Χ.)
Β – Χρήση της φωτιάς (γύρω στο 1.000.000 π.Χ.)
C – Νεολιθική γεωργική επανάσταση (γύρω στο 8000 π.Χ.)
D – Ατμομηχανή: Απαρχή της βιομηχανικής επανάστασης (1765 μ.Χ.)

2. Βιομηχανική περίοδος (1930 έως 2025 – εκτίμηση)
E – Κατά κεφαλή χρήση ηλεκτρικής ενέργειας στο 37% της κορυφαίας τιμής
F – Κορύφωση (peak) της χρήσης ενέργειας
G – Σημερινό επίπεδο χρήσης ενέργειας
H – Κατά κεφαλή χρήση ενέργειας στο 37% της κορυφαίας τιμής

3. Μετα-βιομηχανική περίοδος (γύρω στο 2100 και μετά)
I – Ύστερη (καταρρέουσα) φάση της βιομηχανικής περιόδου
J, K και L – Επαναλαμβανόμενες μελλοντικές προσπάθειες επαναβιομηχάνισης που αποτυγχάνουν. Άλλα σενάρια είναι επίσης πιθανά.

Ο Duncan δεν είναι βεβαίως φιλόσοφος ή ιστορικός, αλλά τεχνικός. Πραγματεύεται μια ποσότητα που γνωρίζει πολύ καλά, την κατά κεφαλή χρήση ενέργειας, που μετά το 1977 μειώνεται σταθερά. Όσο κι αν αμφιβάλλει κανείς για το κατά πόσο μπορεί μια τόσο δραματική πρόβλεψη (από τα σπήλαια στο φεγγάρι στα σπήλαια) να στηριχτεί σε μια μόνο παράμετρο, θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι η κατά κεφαλή χρήση ενέργειας είναι μια κρίσιμη παράμετρος για τον βιομηχανικό πολιτισμό. Η σημερινή παραγωγή και κατανάλωση εξαρτώνται απόλυτα και άμεσα από την κατά κεφαλή χρήση ενέργειας. Η παρατηρούμενη γρήγορη μείωσή της προφανώς αντανακλά δύο άλλες ακόμα πιο σημαντικές και καίριες παραμέτρους: Την κορύφωση των αποθεμάτων πετρελαίου (Peak Oil) και τη συνεχή αύξηση του πληθυσμού του πλανήτη, που σήμερα είναι πάνω από επτά δισεκατομμύρια άνθρωποι και στους οποίους κάθε χρόνο προστίθενται άλλα 74 εκατομμύρια (200.000 κάθε μέρα!).

Για να μην ξαναγυρίσουμε στα σπήλαια

Το κατά πόσο η Θεωρία του Duncan είναι πραγματική θεωρία ικανή για ρεαλιστικές προβλέψεις απομένει να αποδειχτεί τους… επόμενους αιώνες. Η αδυναμία της πάντως είναι η νομοτελειακή και η μηχανιστική αντίληψη που τη διαπνέουν – χαρακτηριστικά της σκέψης ενός μηχανικού. Αλλά σίγουρα, αν τα πράγματα συνεχίσουν όπως πάνε (ασυγκράτητη βιομηχανική “ανάπτυξη”, συνεχής αύξηση πληθυσμού), το Φαράγγι του Ολντουβάι είναι ο λογικός κι αναπόφευκτος προορισμός μας. Φανερά είναι αδύνατο να συνεχίσουμε τη σημερινή μας πορεία και η πολύπλευρη συστημική κρίση (οικονομική, περιβαλλοντική, πολιτική, κοινωνική) που βιώνει ο καιρός μας είναι ασφαλές δείγμα πως έχουμε φτάσει σε ένα καθοριστικό όριο που είναι αδύνατο να το διαβούμε. Η “ανάπτυξη” δεν είναι πλέον βιώσιμη και ο τεράστιος πληθυσμός της Γης είναι αδύνατο να διατηρηθεί στα σημερινά και αυριανά επίπεδα. Και μαζί όλα τα “τοξικά” τους υποπροϊόντα: Καταστροφή του περιβάλλοντος, συνεχείς οικονομικές κρίσεις με αλλεπάλληλους κύκλους χρέους-χρεοκοπίας και καταλήστευσης των μαζών από τις ελίτ , διαφθορά και καταρράκωση κάθε πολιτικής έννοιας και αξίας, ένα αβίωτο κοινωνικό σύστημα που λεηλατεί απερίσκεπτα το μέλλον.

Αν πράγματι δεν θέλουμε να ξαναγυρίσουμε στα σπήλαια, οφείλουμε να λάβουμε σοβαρά υπ’ όψη προειδοποιήσεις σαν αυτή του δρ. Duncan και άλλων. Μπορεί η θεωρία του να μην είναι πολύ “θωρακισμένη”, η εικόνα που μας μεταδίδει όμως είναι συγκλονιστική: Από τα σπήλαια στο φεγγάρι στα σπήλαια! Σαν το δραματικό ρούχο μιας πολύ ρεαλιστικής σκέψης, η Θεωρία του Ολντουβάι πετυχαίνει τον αφυπνιστικό στόχο της.

Για να αποφύγουμε το Φαράγγι του Ολντουβάι, χρειαζόμαστε καινούργιες πολιτικές, οικονομικές, θρησκευτικές και πολιτιστικές ιδέες ικανές να πείσουν για την αδήριτη ανάγκη ανακοπής της αέναης επέκτασης του σημερινού παγκοσμιοποιημένου πολιτισμού. Πρέπει να πεισθούμε και να πείσουμε πως η περίοδος που ξεκίνησε από τις ακτές της Ιωνίας εδώ και δυόμισυ χιλιάδες χρόνια έληξε. Και προπαντός, είναι απόλυτη ανάγκη να αντιληφθούμε ότι οι έννοιες “πρόοδος” και “ανάπτυξη” χρειάζονται ριζική αναθεώρηση – πρέπει να χάσουν πιά τον συνήθη μηχανιστικό και ποσοτικό χαρακτήρα τους και να αποκτήσουν ένα νέο, οργανικό και πνευματικό νόημα.

Advertisements

Θέλετε να σχολιάσετε;

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s