Το εξαφανιζόμενο μέλλον

Και το αύριο δεν μπορεί να φέρει
Παρά μονάχα τη ματιά της Μέδουσας,
Κατάπληκτα χρόνια σ’ ανέμους κακούς,
Ήχους σαλπίγγων σε δάση καμένα.
~ Σπύρος Μάνδρος, Μητρόπολη, 1981

Μια εικόνα: Φαντασθήτε τον χρόνο σαν ένα ωκεάνιο κύμα που ορμάει ασυγκράτητο προς κάπου. Πίσω του μένουν τα απόνερα του αναλλοίωτου και παντοτεινού παρελθόντος, ενώ μπροστά ξανοίγονται οι μυστηριώδεις, αχανείς κι ακατανόητες εκτάσεις του μέλλοντος. Η αφρισμένη κορυφή του κύματος είναι το ακόμα πιο μυστηριώδες παρόν, όπου βρίσκεται αλυσοδεμένος ο καθένας μας, καταδικασμένος να σερφάρει ισόβια.

Φιλοσοφικά, η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της έννοιας του χρόνου είναι ίσως το φευγαλέο και αιώνια παρόν παρόν, αλλά εκείνο που μας ανησυχεί και μας απασχολεί είναι το μέλλον. “Τί μας επιφυλάσσει το μέλλον; Τί κρύβει το μέλλον; Το φωτεινό, το σκοτεινό, το αόρατο μέλλον…” Τέτοια ερωτήματα μας βασανίζουν απ’ την αυγή της Ιστορίας και τροφοδοτούν τις προφητικές μας τέχνες, τα μεταφυσικά μας οράματα, τους πολιτικούς μας αγώνες, τις καθημερινές μας προσπάθειες, τη λαχτάρα να διασφαλίσουμε τα παιδιά μας. Η αγωνία για το αύριο είναι θεμελιώδες συστατικό της ύπαρξής μας. Στο κάτω κάτω της γραφής, ξέρουμε πως η μόνη σίγουρη έκβαση του μέλλοντος κάποια στιγμή είναι το προσωπικό μας τέλος και — κρίνοντας από την Ιστορία — το εξίσου σίγουρο τέλος του πολιτισμού μας. Έχουμε κάθε λόγο να ανησυχούμε.

Μέλλον, δηλαδή ιστορίες από το παρελθόν

Το μέλλον είναι λοιπόν η απόλυτη απειλή, ο ασυνθηκολόγητος εχθρός, η παγερή ματιά της Μέδουσας. Αλλά με τη συνήθη πανουργία του είδους μας έχουμε μάθει να το αντιμετωπίζουμε — κατά κάποιο τρόπο, μέχρις ένα βαθμό. Στην πραγματικότητα οι αντιλήψεις μας για τη διάσταση του χρόνου που ονομάζουμε μέλλον είναι αρχαίες και ορίζονται από ένα ένστικτο και μια τέχνη παλιά όσο και ο άνθρωπος: Από την απαράμιλλη ικανότητά μας να αφηγούμαστε ιστορίες στον εαυτό μας και τους άλλους, να εκφράζουμε με περίτεχνα σύμβολα αντλημένα από το παρελθόν τη συνεχώς μεταβαλλόμενη εμπειρία μας σ’ ένα βίαιο κι επικίνδυνο κόσμο. Δουλειά κάθε ιστορίας που λέμε είναι να αναποδογυρίσει το πραγματικό, να κανονικοποιήσει το χαώδες, να πει το ανείπωτο, να εντάξει στη σφαίρα της ανθρώπινης αντοχής και κατανόησης το αβάσταχτο και το ακατανόητο. Αλλά κάθε ιστορία, ακόμα κι όταν μιλάει για το μέλλον, από τη φύση της ανήκει στο χθες, μιλάει για το μέλλον με σχήματα και γλώσσες του παρελθόντος. Και μόλις ειπωθεί μάλιστα, αρχίζει να αποτραβιέται με ταχύτητα στο παρελθόν και παραμένει εκεί εσαεί.

Μ’ αυτή τη μοναδική αφηγηματική μας ικανότητα πορευτήκαμε μέχρι τώρα. Χιλιάδες χρόνια, αυτό ήταν το βασικό μας στρατήγημα: Να ξορκίζουμε το απειλητικό μέλλον φέρνοντάς το στα μέτρα μας και να το υποτάσσουμε σε μια φιλική για μας εκδοχή του παρελθόντος. Ή έστω έτσι να νομίζουμε. Με θρησκευτικές, ιδεολογικές, φιλοσοφικές, νομικές και άλλες αφηγήσεις, προσπαθούμε να αγκυροβολήσουμε το μέλλον σε γνωστά και υπήνεμα λιμάνια. Πολιτικά, το αύριο που σχεδιάζουμε βασίζεται σε χθεσινές ιστορίες-ιδέες-ερμηνείες. Εκπαιδευτικά, τα σχολεία μας διδάσκουν μόνο ιστορίες του παρελθόντος, αφού έτσι ή αλλιώς αυτή είναι η μόνη σοφία. Θρησκευτικά, σε εκκλησίες, ναούς και τεμένη λέμε κι ακούμε ιστορίες που πρωτοακούστηκαν πριν χιλιάδες χρόνια. Ιδεολογικά, ελπίζουμε να αποικίσουμε το μέλλον με ουτοπίες επινοημένες στο παρελθόν. Μεταφυσικά, οι αφηγήσεις μας μιλάνε για κάτι άχρονο και αναλλοίωτο, όπου το παρελθόν μεταμορφώνεται σε ένα αιώνιο παρόν, χωρίς την ενοχλητική παρουσία του επικίνδυνου μέλλοντος, της αλλαγής, του απρόβλεπτου.

Η ασπίδα του Περσέα

Μ’ αυτό το θεμελιακό στρατήγημα, το απρόβλεπτο κι άγνωστο μέλλον μεταμορφώνεται σε κάτι οικείο. Το ξένο και το αλλότριο γίνονται λιγάκι δικά μας. Η παγερή ματιά της Μέδουσας πραγματικότητας γίνεται υποφερτή μέσα από την αντανάκλασή της στην αστραφτερή ασπίδα του Περσέα — την τέχνη, τον μύθο, την αφήγηση, το ζωτικό ψεύδος.

Αυτή η παράξενη ιδέα του μέλλοντος που ουσιαστικά είναι παρελθόν διαπερνά κάθε ερμηνεία μας για τον χρόνο. Ο κυκλικός χρόνος των παλαιότερων πολιτισμών ήταν το αρχικό ζωτικό ψεύδος του ανθρώπου, ένας κυρίαρχος μύθος που ίσως ανταποκρινόταν καλύτερα στη φύση του στρατηγήματός του για την εξημέρωση του μέλλοντος. Αλλά πριν δυόμισυ χιλιάδες χρόνια κάπου στις ακτές της Ιωνίας κάποιοι ανήσυχοι άνθρωποι εφηύραν το πρωτοφανές και τρομερά επιτυχές ζωτικό ψεύδος που συνέχει τον δυτικό και παγκοσμιοποιημένο σήμερα πολιτισμό — δηλαδή τον γραμμικό χρόνο, τον ανοιχτό χρόνο, την ιδέα ότι το αύριο είναι κάτι περισσότερο από το χθες. Και μαζί γεννήθηκε η ιδέα της προόδου, η προσδοκία για μια καλύτερη και πιο εξημερωμένη εκδοχή του χθες — ένας “καλύτερος” αλλά βασικά ίδιος κόσμος για όλους ή μια “καλύτερη” αλλά βασικά ίδια κατάσταση για μας και τους δικούς μας. Κάθε άλλου είδους έκβαση μάς είναι σήμερα αδιανόητη — δεν είναι μέλλον, είναι καταστροφή, τέλος, έξοδος από τη σκηνή.

Αυτό που οδηγεί την ατμομηχανή των πολιτισμών είναι το ζωτικό τους ψεύδος, ο κυρίαρχος μύθος τους. Αυτό τα φάντασμα μέσα στην ατμομηχανή είναι εκείνο που κατευθύνει τη συλλογική ψυχή, που προγραμματίζει τα άτομα για τις κοινές παραδοχές και στόχους, που δίνει νόημα στην ύπαρξη, που δικαιολογεί και νομιμοποιεί ακόμα και τις πιο παράλογες και εγκληματικές πράξεις. Όταν το φάντασμα χαθεί, μαζί του χάνεται και ο συγκεκριμένος πολιτισμός.

Δεν έχουμε πια ιστορίες

Κάτι παράξενο κι επικίνδυνο έχει συμβεί στον καιρό μας: Δεν έχουμε πια ιστορίες. Ο κυρίαρχος μύθος της προόδου, το ιδεολόγημα της αλλαγής, το ζωτικό ψεύδος της ανάπτυξης, ηχούν πλέον παράφωνα σαν φτηνή προπαγάνδα, σαν πληρωμένη δημοσιογραφία, σαν κουρασμένες δημόσιες σχέσεις — δηλαδή σαν πράγματα που πράγματι είναι.  Για πρώτη φορά στη μακρά πορεία του δυτικού πολιτισμού από τις ακτές της Ιωνίας στα χρηματιστήρια του Λονδίνου, της Νέας Υόρκης, του Τόκυο και της Φρανκφούρτης οι δοκιμασμένες αφηγηματικές ικανότητες του ανθρώπου αποδεικνύονται κατώτερες των περιστάσεων.

Ω, σίγουρα λέγονται κάθε μέρα πολλές ιστορίες, μια απέραντη φλυαρία, ένα ακατάσχετο μπλα-μπλα από την τηλεόραση, τη διαφήμιση, την πολιτική προπαγάνδα, το Χόλυγουντ, τα πληρωμένα από εταιρείες συνέδρια καθηγητάδων και γιατρών, τα γραμμένα με συνταγές βιβλία, τα υπαγορευμένα άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά, τις περισπούδαστες αναλύσεις ειδικών και σοφών, τις υστερόβουλες και ύποπτες εξαγγελίες των πολιτικών. Αλλά έχει χαθεί η ψυχή, το πνεύμα, η ουσία του πολιτισμού — το φάντασμα έχει δραπετεύσει από την ατμομηχανή, όσο κι αν χτυπάς την πόρτα κανείς δεν ανοίγει, ο δυτικός-παγκοσμιοποιημένος πολιτισμός είναι κενός, κούφιος, ένα άδειο πουκάμισο, μια γριά Ελένη. Ακόμα και στο επίπεδο των απλών ανθρώπων, έχει φυτρώσει ο σπόρος της αμφιβολίας: Κάτι δεν πάει καλά. Κι αυτό που δεν πάει καλά είναι βεβαίως η ιλιγγιώδης επιτάχυνση του ψυχολογικού, κοινωνικού και πολιτικού χρόνου, η ασύλληπτη υπερμεγέθυνση των κοινωνικών, πολιτικών, οικονομικών και περιβαλλοντικών προβλημάτων και η εμφανέστατη αποσύνδεση της έννοιας του μέλλοντος από το παρελθόν. Αυτό που βλέπουμε να συμβαίνει γύρω και μέσα μας δεν μπορεί να ειπωθεί πια με μια οικεία σε μας γλώσσα. Το είδος μέλλοντος που ανοίγεται μπροστά μας δεν μοιάζει διόλου με όσα γνωρίζαμε. Έχει μεταλλαχθεί, είναι μια ασυνέχεια. Δεν είναι το μέλλον που θέλαμε να ’ρθει και ούτε το καταλαβαίνουμε για μέλλον.

Ισορροπώντας πλέον επικίνδυνα στην κορυφή του ωκεάνιου κύματος του χρόνου, παρασυρόμαστε εκόντες άκοντες στις σκοτεινές και ταραγμένες εκτάσεις μιας ακατανόητης και δυσοίωνης μελλοντικής κατάστασης. Η πιθηκίσια μας πανουργία και περιέργεια, η κατάρα ή ευλογία της εφευρετικότητάς μας, η παρόρμησή μας για ένα “καλύτερο” κόσμο για όλους ή μια “καλύτερη” κατάσταση για μας τους ίδιους, όλα συνωμοτούν πλέον για να φέρουν το πιο απόλυτο κοινωνικό και ψυχικό χάος — σαν την μυθική εκείνη πεταλούδα που κούναγε τα φτερά της κάπου στην Κίνα για να προκαλέσει έξη μήνες αργότερα ένα κυκλωνα στην Οκλαχόμα των ΗΠΑ. Χιλιάδες καθημερινές ιστορίες, αμέτρητες χαοτικές πεταλούδες — πράξεις, φιλοδοξίες, ιδέες, κείμενα, πειράματα, θεωρίες, εφευρέσεις, οικονομικές σπέκουλες, πολιτικοί ελιγμοί, πιστωτικά κραχ, πολιτικές αποφάσεις, πλάνα μάρκετινγκ, τραπεζικές αρπαχτές, χρηματιστηριακές πειρατείες, νέα όπλα, φανταστικές ή πραγματικές πανδημίες, πόλεμοι για την επιβολή της ελευθερίας και της δημοκρατίας, προσδοκίες κέρδους, εξουσίας, καριέρας και δόξας, κοινωνικές και πολιτικές συγκρούσεις, χιλιαστικές προσδοκίες, ελπίδες και φόβοι, απληστίες και ανιδιοτέλειες — κουνάνε ακούραστες τα φτερά τους σ’ ολόκληρη τη Γη προκαλώντας ένα τυφώνα πλανητικών διαστάσεων που συγκλονίζει συθέμελα τον οίκο του ανθρώπου. Αυτό που φαίνεται πως θα προκύψει κάποια στιγμή δεν έχει καμιά σχέση με το οικείο.

Αποκαλυπτικά οράματα

Γιε του ανθρώπου, δεν μπορείς να αντέξεις τόση πραγματικότητα.
~ T.S.Eliot,
Η έρημη χώρα

Έχουμε και λέμε: Ένας παγκοσμιοποιημένος και δικτυωμένος πλανήτης. Μια υπόκωφη και ανελέητη γεωπολιτική σύγκρουση σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης. Πόλεμοι μεγα-θέαμα. Γενοκτονίες, λιμοί και καταποντισμοί στο σαλόνι μας. Καπιταλιστικοί κομμουνισμοί αλά Κίνα. Κρατικοδίαιτοι νεοφιλελευθερισμοί αλά Αμερική κι Αγγλία. Παρτίδες πυρηνικού πόκερ και πρωινάδικες εκπομπές. Παγκόσμιες πολιτικές, οικονομικές και τεχνολογικές φιλοδοξίες που αναδύονται και βυθίζονται ταχύτατα, σαν πυροτεχνήματα στον νυχτερινό ουρανό. Πλανητικά δίκτυα υπερπληροφόρησης και παραπληροφόρησης που επεκτείνονται αδιάκοπα. Υστερία και πανικός. Οικονομική, περιβαλλοντική, κοινωνική, πολιτική κατάρρευση…

Το εφεύρημα του γραμμικού χρόνου αποδείχτηκε η πιο επικίνδυνη κατασκευή της ιστορίας καθώς οδήγησε σε μια πολιτισμική σουπερ-νόβα, σε μια καταστροφική μεγα-έκρηξη. Ο άνθρωπος έχασε το μέτρο, ξέχασε τα όρια, πίστεψε πως είναι εφικτή η εκθετική ανάπτυξη σ’ ένα μικρό πλανήτη με πεπερασμένους φυσικούς πόρους, ξεχώρισε τον εαυτό του από την υπόλοιπη φύση, κονιορτοποίησε τη συλλογικότητα σε αμέτρητες ατομικές συνειδήσεις και κάπου μυστικά πίστεψε πως είναι δυνατή η θεοποίηση του ατόμου. Στην αρχαία τραγωδία αυτό λεγόταν ύβρις. Και η τραγωδία πάντα λυνόταν “δι’ ελέου και φόβου”.

Στον πλανητικό τυφώνα που μας παρασύρει, ενστικτωδώς αρπαζόμαστε από άχυρα. Αποκαλυπτικά οράματα για πολεμικούς, οικολογικούς και οικονομικούς Αρμαγεδώνες βασανίζουν τις νύχτες μας. Σας κάνει εντύπωση που ο καιρός μας βρίσκεται σε παραλήρημα; Ποια από τις περιούσιες ιστορίες που ξέραμε θα μπορούσε ποτέ να περιγράψει αυτό τον γενναίο καινούργιο κόσμο; Να μεσολαβήσει ανάμεσα στην ικεσία μας για νόημα και επιβίωση και τις αδυσώπητες δυνάμεις που έχουμε συλλογικά εξαπολύσει; Να αναστρέψει την απίστευτη βία μας απέναντι στον πλανήτη, τα άλλα είδη και τους συνανθρώπους μας; Να ξορκίσει τον υπερπληθυσμό, την κλιματική αλλαγή, την οικονομική κρίση, την καταστροφή του περιβάλλοντος και προπαντός την καταστροφή της ψυχής μας;

Ποιος Βούδας, Ιησούς, Μωάμεθ ή Μαρξ, ποια θρησκεία ή θεωρία θα μπορούσε να εξηγήσει την ξαφνική αυτή εξακτίνωσή μας στον άγνωστο και απειλητικό πλανήτη που έχουμε ξαφικά βρεθεί;

Advertisements

Θέλετε να σχολιάσετε;

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s