Η παρεξήγηση της πραγματικότητας ή η λάθος αφήγηση σε χαλεπούς καιρούς

Η πραγματικότητα έχει την κακή συνήθεια να διαψεύδει κάποια στιγμή τις περιούσιες ιστορίες μας. Τρανό παράδειγμα η αφήγηση της προόδου και της ανάπτυξης. Επί τέσσερις-πέντε αιώνες ενέπνευσε, διαμόρφωσε και καθοδήγησε ιδεολογίες, πολέμους, επαναστάσεις, πολιτικά και οικονομικά σχέδια, ατομικές και συλλογικές φιλοδοξίες, στόχους και επιτεύγματα ζωής. Ό,τι δεν μπορούσε να ενταχθεί στο μεγάλο πολιτισμικό πρόγραμμα της προόδου και της ανάπτυξης ήταν εξ ορισμού αντιδραστικό, ξεπερασμένο, passé – κι έπρεπε να εξωπεταχτεί στο πυρ το εξώτερο ή καλύτερα στον σκουπιδοτενεκέ της Ιστορίας.

Αληθινή ατμομηχανή της ανθρώπινων υποθέσεων από τον 16ο αιώνα μέχρι πρόσφατα, η μεγάλη αυτή αφήγηση ήταν η ψυχή, το ζωτικό παράδειγμα, η élan vital του βιομηχανικού πολιτισμού. Κεντρική, θεμελιακή της πρόταση: Υπάρχει μια σαφής και μη αναστρέψιμη κίνηση στην Ιστορία από το χειρότερο στο καλύτερο, από το λιγότερο στο περισσότερο, από το απλούστερο στο πολυπλοκότερο, από το καλό των λίγων στο καλό των πολλών – ένα αναμφισβήτητο μεταφυσικό άνυσμα, ένα βέλος νοήματος και σκοπού που τανύζεται προς την αποθέωση του ανθρώπου. Τίποτα, υποστηρίζει η μεγάλη αφήγηση, δεν μπορεί να αντιπαρατεθεί στην ακατανίκητη αυτή δύναμη. Κι αυτό ήταν αλήθεια για ένα διάστημα. Ολόκληρος ο πλανήτης μεταμορφώθηκε ριζικά από το μαγικό άγγιγμά της, οι παραδοσιακές αξίες και τρόποι ζωής εξαφανίστηκαν για να αντικατασταθούν από την πιο αδυσώπητη οικονομική μηχανή στην ανθρώπινη Ιστορία, από μια ιδεολογία ανίκανη να αποδεχτεί οποιαδήποτε άλλη άποψη, από ένα πολιτικό σύστημα που μανιακά κυνηγά την απόλυτη επικράτησή της σε κάθε γωνιά της Γης.

Αυτό που έχουμε σήμερα είναι η έσχατη συνέπεια αυτού του παραδείγματος, ένας κόσμος που πιστεύει βαθιά πως δεν υπάρχουν όρια στην ανθρώπινη φιλοδοξία, σύνορα στην ανθρώπινη επέκταση, εμπόδια φυσικά, πολιτιστικά, πολιτικά, οικονομικά ή ψυχολογικά που δεν μπορούν να ξεπεραστούν. Αυτό που έχουμε σήμερα μπροστά μας είναι, κατά τη λογική της αφήγησης, μια πνευματική σουπερνόβα, μια εκρηκτική θετική ανάδραση, μια εκθετική εκτίναξη του ανθρώπινου λόγου προς το άπειρο.

Σήμερα είμαστε όλοι “προοδευτικοί” και “αναπτυξιακοί”. Δεν υπάρχει περίπτωση να δεχτούμε πως κάποιο δομικό ελάττωμα μπορεί να καιροφυλακτεί στην καρδιά της θεμελιακής αυτής παραδοχής μας, πως η αδιατάρακτη εγελειανή τροχιά του ανθρώπινου πνεύματος από την “ανατολή” (το σκοτάδι του νου) προς τη “δύση” (την πάμφωτη μέρα του ορθού λόγου) μπορεί να διακοπεί ή να αναστραφεί. Όσο και αν η οικονομική, πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα εντελώς σαδιστικά διαψεύδει πλέον τις προσδοκίες και τα “αναπτυξιακά” μας σχέδια, εμείς επιμένουμε: Η πρόοδος και η ανάπτυξη είναι μονόδρομος, εγγενές συστατικό της ακατάβλητης, σχεδόν ημιθεϊκής, φύσης του ανθρώπου, μια κατηγορική προσταγή σκαλισμένη στον γρανίτινο τοίχο της Ιστορίας. Οι δυσκολίες μάς χαλυβδώνουν, λένε οι “προοδευτικοί”, δηλαδή όλοι μας, τα αδιέξοδα μάς προκαλούν δημιουργικά. Κάτι θα σκεφτούμε, κάτι θα σκαρώσουμε – αν όχι εμείς προσωπικά, σίγουρα “αυτοί”, οι καλύτεροί μας, οι μεγάλοι ιερείς της επιστήμης, της πολιτικής, των επιχειρήσεων και οι χρηματοπιστωτικές ιδιοφυΐες των τραπεζών και των χρηματιστηρίων. Αφού η πραγματικότητα δεν υποτάσσεται πλέον στην αφήγησή μας, τόσο το χειρότερο για την πραγματικότητα. Όποιος τολμά να υποστηρίξει το αντίθετο είναι τρελός, αντιδραστικός, δεν ξέρει τι του γίνεται – κατά πάσα πιθανότητα, φασίστας ή ναζί.

Το κακό με τις “αφηγήσεις”, ακόμα και τις μεγάλες, είναι πως έχουν ημερομηνία λήξεως. Σαν μεταδοτικοί ιοί εγκαθίστανται στο νου μας και λειτουργούν ως ερμηνευτικά φίλτρα της περιβάλλουσας πραγματικότητας για όσο καιρό οι ερμηνείες τους δεν αντιφάσκουν με τον αδιάκοπα μεταβαλλόμενο κόσμο. Όμως σε σύγκριση με τις παλαιότερες μεγάλες αφηγήσεις, που τοποθετούσαν τη δικαίωσή τους σε κάποιο απώτερο μεταθανάτιο μέλλον, η τωρινή περιούσια ιστορία μας πάσχει από ένα μοιραίο ελάττωμα: Εξαρτά απόλυτα την αξιοπιστία της από τις υλικές συνθήκες της ανθρώπινης ύπαρξης. Γνήσιο τέκνο της μεταφυσικής ρηχότητας της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού, ανάγει το εδώ και το τώρα των υλικών συνθηκών σε ύψιστο κριτήριο της αξίας και της ωφελιμότητας των κατασκευών της. Και σήμερα, στον καιρό μας, που αξία και η ωφελιμότητα αυτών των κατασκευών (τις οποίες κωδικοποιούμε συνολικά με τον όρο “βιομηχανικός πολιτισμός”) εκ των πραγμάτων πια αμφισβητούνται, η όλη σύλληψη τινάζεται στον αέρα.

Στο πρακτικό επίπεδο της ζωής η αναγωγή των υλικών συνθηκών σε ύψιστο κριτήριο αναπόφευκτα οδήγησε στην ποσοτικοποίηση και “οικονομικοποίηση” της ανθρώπινης δραστηριότητας. Αιχμάλωτες στο υλικό επίπεδο, η πρόοδος και η ανάπτυξη για να γίνουν κοινωνικά ορατές έπρεπε να μπορούν να μετρηθούν και να αποκτήσουν οικονομική πρώτα απ’ όλα αξία. Από την άλλη πλευρά, η ίδιες οι μεταφυσικές παραδοχές της αφήγησης απέκλειαν από την ανθρώπινη σκέψη κάθε υποψία ότι είναι δυνατό να υπάρχουν υλικά και οικονομικά όρια, περιορισμοί και εμπόδια στην απεριόριστη φιλοδοξία του βιομηχανικού ανθρώπου. Η συνειδητοποίηση πως είναι λογικά αδύνατη η άπειρη ανάπτυξη σε ένα πεπερασμένο πλανήτη θα γεννηθεί πολύ αργότερα, όταν πια η εξάντληση των φυσικών και περιβαλλοντικών προϋποθέσεων θα αρχίσει να κάνει φανερή τη μοιραία αυτή αντίφαση.

Βρισκόμαστε σήμερα στο σημείο που αυτό που ονομάζουμε βιομηχανισμό, ανεξάρτητα από τα πολιτικο-κοινωνικά συστήματα που εξέθρεψε (καπιταλισμός, υπαρκτός σοσιαλισμός), φτάνει σε μια κρίσιμη καμπή: Η μαζική μεταποίηση των φυσικών πόρων του πλανήτη σε αμέτρητα χρηστικά και μη ανακυκλώσιμα στην πλειονότητά τους αντικείμενα (“προϊόντα”) απεδείχθη εξαιρετικά επιτυχής, τόσο επιτυχής που μέσα σε τέσσερις-πέντε αιώνες, και ιδίως τα τελευταία εκατό χρόνια, εξάντλησε το μεγαλύτερο μέρος των ενεργειακών πόρων και των πρώτων υλών του πλανήτη. Με αποτέλεσμα να βρισκόμαστε πλέον στην παράδοξη και άκρως επικίνδυνη θέση ως κοινωνίες και ως άτομα να εξαρτώμαστε σχεδόν απόλυτα από ένα παραγωγικό / οικονομικό μοντέλο σχεδιασμένο για συνεχή ανάπτυξη και επέκταση την ώρα που οι υλικές προϋποθέσεις αυτής της ανάπτυξης ταχύτατα εξαφανίζονται (βλ. το άρθρο μας Καταστροφή σε αργή κίνηση).

Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πως ο άνθρωπος είναι ένα ευπροσάρμοστο ον. Μακροπρόθεσμα, νέα ή και παλαιότερα μοντέλα ανθρώπινης συμβίωσης θα υιοθετηθούν μέσα σε ένα ριζικά αλλαγμένο κόσμο. Αλλά δεν υπάρχει επίσης και καμιά αμφιβολία πως οι ανθρώπινες κοινωνίες είναι από τη φύση τους συντηρητικές κατασκευές εστιασμένες στη διαχρονική αναπαραγωγή του εαυτού τους. Η όποια προσαρμογή απαιτεί πολύ χρόνο και προπαντός μια μακρά και οδυνηρή διαδικασία εγκατάλειψης της προηγούμενης μεγάλης αφήγησης και της υιοθέτησης ενός νέου ζωτικού παραδείγματος. Κι αυτό δυστυχώς δεν μπορεί να γίνει κεντρικά ούτε υπό την καθοδήγηση μιας ελίτ. Οι όποιες ελίτ και οι πολιτικο-κοινωνικοί μηχανισμοί που ελέγχουν και καθοδηγούν είναι προϊόντα του αποχωρούντος πολιτισμικού παραδείγματος. Σ’ αυτό οφείλουν την υπόσταση και τα προνόμιά τους. Πώς να ηγηθούν σε κάτι τόσο αλλότριο, σε κάτι ακατανόητο γι’ αυτές και προπαντός σε κάτι που εξ ορισμού τις ακυρώνει; Δεν υπάρχει στην Ιστορία ούτε ένα παράδειγμα ομαλής και σύντομης μετάβασης από ένα πολιτισμικό παράδειγμα σε ένα άλλο. Μεσολαβούν περίοδοι χάους, πολέμων, εχθρικών εισβολών, μαζικών μεταναστεύσεων, οικονομικών και κοινωνικών καταστροφών – μέχρι να αρχίσουν να αναδύονται τα νέα ζωτικά παραδείγματα, οι νέες μεγάλες αφηγήσεις και οι σχετικές κοινωνικές δομές που οδηγούν σε νέες ιστορικές αποκρυσταλλώσεις.

Αυτή τη στιγμή η μεγάλη αφήγηση του βιομηχανισμού, το θριαμβευτικό μέχρι πριν λίγο παράδειγμα της προόδου και της ανάπτυξης, φτάνει στα όρια της πολιτισμικής του χρησιμότητας. Η μεταφυσική του ρηχότητα (“υπάρχει μόνο ένας υλικός κόσμος”) αποκαλύπτεται όσο γίνεται πιο φανερή η αδυναμία του να υλοποιήσει τους επίγειους παραδείσους που υποσχέθηκε στις ανθρώπινες μάζες. Οι ελίτ βρίσκονται σε ένα απελπισμένο αγώνα οπισθοφυλακών για να παρατείνουν όσο μπορούν τα προνόμιά και τις εξουσίες τους. Και οι μάζες; Οι μάζες απλώς πιπιλίζουν κι αυτές την πικρή πια καραμέλα της προόδου και της ανάπτυξης.

Advertisements

Θέλετε να σχολιάσετε;

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s